Onze stad in 2021

Hoe treffen we de stad aan na Covid?

Afbeelding van 1987599 via Pixabay

We zijn op weg naar het jaar 2021. En het ziet er naar uit dat het een bijzonder jaar gaat worden. Zoals altijd bij ‘turning points’ in onze geschiedenis, zijn de steden daarin de hoofdrolspelers. Maar hoe positief is dat? Worden onze steden centra van maatschappelijke onrust en overheidsobservatie of broedplaatsen voor nieuwe vormen van samen leven in een meer rechtvaardige samenleving?

De prijs van een virus

Grote delen van de wereld zijn nog in strijd met het virus. Nog niet zijn de ziekenhuizen overbelast, maar de angst is groot dat dat zou kunnen gebeuren. Daarmee lijken de beperkende maatregelen van het voorjaar weer terug. Niet alleen delen van het economische verkeer komen wederom tot stilstand, ook de wereld van de ontspanning, ontmoeting en de cultuur gaan weer op slot. De verwachte crisis die het onvermijdelijke vervolg was op de crisis van 2008/2009 en de bijna-val van de Euro in 2010, wordt nu aanzienlijk heftiger dan verwacht. Niet alleen economisch zullen onze steden volgend jaar hard worden geraakt, ook de getroffen anti-virus maatregelen hakken er flink in. Het zijn elkaar versterkende ontwikkelingen die bij menig stadbewoner de vraag zal oproepen, hoe leuk is het nog in mijn stad?

In de loop van 2013 dachten dat we eruit waren, de crisis die begon in de VS, toen miljoenen Amerikanen niet meer aan hun hypothecaire verplichtingen konden voldoen. Het leek een ‘typisch Amerikaans probleem’, iets dat voor ons in Europa niet relevant was. Maar kort erna werd duidelijk dat het zo makkelijk niet lag. De huizencrisis in de VS bleek een symptoom van een veel groter probleem: we leefden in grote delen van de wereld op de pof. Onze welvaart van de decennia ervoor waren voor een steeds groter deel gekocht met schulden, niet met economische groei. Vooropgesteld dat economische groei in een gesloten systeem als de mondiale economie wel bestaat.

Kortom, we staan voor twee crises tegelijk: een virus dat de samenleving sociaal, economisch en mentaal ‘op slot zet’, en een majeure financieel-economische crisis.

Wonen in de stad, post-corona

Het Coronavirus heeft momenteel de samenleving in haar greep. Daarbij laten we hier de vraag achterwege of het virus zo een onvoorstelbare impact op onze samenleving heeft of hoe we er mee omgaan, de maatregelen, de angst, de polarisatie. Gegeven is dat door een samenstel van virus en maatregelen onze steden in sfeer en beschikbare faciliteiten in korte tijd totaal zijn veranderd. De aantrekkingskracht van de stad lag tot voor kort in de levendige sfeer op straat, de horeca en haar uitbundige terrassen, de onmoetingsmogelijkheden, de zalen voor debat en exposities, de theaters, de bioscopen, de concerten, de festivals. Dat lijkt nu tijdelijk (?) allemaal te zijn weggevallen of sterk in toegankelijkheid beperkt. Het is de verwachting dat een deel bij ongewijzigd beleid nooit meer zal terugkeren. De gebouwen zullen blijven, maar de gezelschappen die de theaters bespelen vechten om hun voortbestaan. Dat geldt ook voor de rijkelijk voorhanden zijnde stedelijke horeca. Wellicht dat de ketens een lange adem hebben, maar de kleine, zelfstandige en alternatieve horeca zal deze aanslag op hun bestaan niet overleven.

De steden kunnen gaan krimpen

Wat zal deze crisis met de huidige populariteit van de steden doen en dus met de prijzen voor het vastgoed doen, die de afgelopen jaren zo exorbitant zijn gestegen?
Het zijn allemaal speculaties, maar de eerste trends lijken al zichtbaar. Zo melden Amsterdam en Berlijn voor het eerst in decennia inwoners te verliezen. De aantrekkingskracht van steden was al dalende door de hoge vastgoedprijzen en gebrek aan betaalbare woonruimte. Nu komt daarbij dat waar de steden zo aantrekkelijk om zijn, het rijke culturele aanbod, door bezoekersbeperkingen en zelfs tijdelijke sluiting in een klap wegvalt. Ook de zo belangrijke ontmoetingsfunctie van de stad, voornamelijk in de horeca, is door de getroffen Corona-maatregelen ernstig beperkt. Mogelijk dat een groot deel van de horeca haar deuren nooit meer zal openen.
Sommigen verwachten ook een trek naar ‘het groen’. De rust, de ruimte, de gezonde lucht lijken steden als Ede, Arnhem, maar ook veel andere middelgrote steden buiten de Randstad een boost te geven. Niet ondenkbaar is dat mensen uit de stad wegtrekken om daarmee veelvuldige ontmoetingen met andere mensen uit de weg te gaan of vrezen voor de intensieve observatie door camera’s, gezichtsherkenning of tracingapps die het leven in de stad minder vrij zullen maken.

Minder naar kantoor

Afbeelding van Mathieu Vivier via Pixabay

Het thuiswerken zal voor een onbekend deel van de mensen een blijvertje blijken. Een dag per week nog naar kantoor om de collega’s te ontmoeten en de rest van de week achter het eigen beeldscherm thuis. Daarnaast is een golf van faillissementen te verwachten ten eerste in de vastgoedsector, zo verwachten economen van het World Economic Forum. En niet voor enkele jaren verwachten zij. Mogelijk dat de eerdergenoemde branches die het van de nabijheid van mensen moeten hebben zoals de horeca, cultuur, reiswereld of van grote aantallen bezoekers zoals events, een groot banenverlies zullen kennen. Het thuiswerken gaat een zware slag betekenen voor de kantoren-branche. Bedrijven die zich in de roes van bijna-gratis krediet met schuld hebben laten financieren, ‘zombie-companies’, zullen het niet redden.
Welke gevolgen zal de crisis hebben voor de creativiteit en innovatie binnen de steden? De 1,5 meter maatschappij is een stevige belemmering voor spontane ontmoeting van ‘creatieven’. Innovatie-door-ontmoeting kan wel eens een groot slachtoffer van deze crisis worden.

En hoe zal het met het onderwijs en al hun grote campussen gaan als afstandsonderwijs ook een blijvend verschijnsel wordt?

Pré-coronaPost-corona
uit etenthuismaaltijden, met vrienden thuis eten
naar de supermarktthuis laten bezorgen
naar cinema / theateronline films en muziek (streaming), gaming, boeken
werken op kantoor of horecathuiskantoor, inrichting, aankleding, opknappen, data-bandbreedte
reizen naar verre oordenvakantie in eigen land of dicht daar omheen
leiding geven op kantoordigitale aansturing, controle, samenwerkingstools, online meeting

Het MKB krijg harde klappen

Het is een illusie dat het MKB na de terugdringen van Covid zal terugkeren naar de pré-Covid tijd. Waren we al in een tijd van snel stijgende online verkopen gekomen, de in het kader van het virus getroffen maatregelen van afstand houden, (verplichte) mondkapjes en ‘slimme’ lock downs hebben een ongekende en waarschijnlijk onomkeerbare boost gegeven aan deze trend. Zo moest Albert Hein onlangs tijdelijk haar bestelservice onderbreken omdat zij niet meer aan de vraag kon voldoen. 
Het is geen geheim dat Alibaba, Amazon, Zoom en Netflix de grote winnaars van de crisis zijn. Terwijl de lokale middenstand in een doodstrijd verwikkeld is, stromen de miljarden extra inkomsten naar de grootste ondernemingen uit de economische geschiedenis. Alleen al Amazon nam tijdens de maanden van lock downs en de periode erna 175.000 nieuwe medewerkers aan. We moeten er rekening mee houden dat mensen die nu voor het eerst online zijn gaan inkopen dat grotendeels blijven doen. Zij die er mee zijn opgegroeid zullen wellicht nu nog meer of alles online gaan aanschaffen.

De sombere verwachting is dat we social distancing nog wel enige tijd moeten volhouden, terecht of onterecht. Het zullen vooral de contactgevoelige diensten zijn die daaronder zullen leiden en nog lang met gereduceerde aantallen klanten verder moeten opereren. Denk daarbij aan de reisbranche, horeca, sport, detailhandel, bioscopen, theaters, concerten, festivals, conferenties, musea, bibliotheken, onderwijs. Zij zijn allen afhankelijk van fysiek contact of grote aantallen om rendabel te kunnen zijn. Zolang het virus als een gevaar wordt ervaren zullen zij hoge extra kosten moeten maken. Extra eisen aan schoonmaak, meer benodigde ruimte, veiligheidsmiddelen voor personeel. En dat bij langdurig dalende inkomsten. In het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk wordt verwacht dat 75% van de kleinere onafhankelijke restaurants het niet zullen redden, de grotere echter zullen naar verwachting groeien. Sommige vakbonden zien de extra maatregelen op vliegvelden zo toenemen dat ze potentiële reizigers zullen afschrikken, wat grote gevolgen zal hebben voor het toerisme naar de grotere steden.

Surveillance city

In de dichtbewoonde steden is het ontstaan van een digitale dystopia niet ondenkbaar. Het boek van Shoshana Zuboff, onder de titel ‘Surveillance Capitalism‘, waarschuwt voor ‘bewakingskapitalisme’, bijvoorbeeld dat klanten van winkels louter worden beschouwd als gegevensbronnen. Hierdoor kan volgens Zuboff onze economie, politiek, maatschappij en ons eigen leven ongemerkt transformeren door het produceren van diepe antidemocratische asymmetrieën van kennis en de macht die voortkomt uit die kennis. Ook de overheden worden met de toegenomen technische mogelijkheden steeds nieuwsgieriger.
De meeste mensen die momenteel bang zijn voor het gevaar van COVID-19, zullen zich misschien afvragen waarom geen gebruikmaken van de kracht van de technologie als we daarmee het virus kunnen bestrijden? Veel mensen zullen hierom bereid zijn om hun privacy op te geven en ermee in te stemmen dat in dergelijke omstandigheden de overheden de individuele rechten terzijde schuiven. Dan, wanneer de crisis voorbij is, zullen sommigen zich realiseren dat hun stad plotseling is veranderd in een plaats waar ze niet langer willen wonen. Zonder het te beseffen kunnen vooral mensen in de grote steden slachtoffer worden van nieuwe toezichtsbevoegdheden die wellicht nooit meer zullen worden teruggedraaid en die na deze crisis ook voor andere doelen kunnen worden ingezet.

Hoop is er ook

In tijden van grote veranderingen waarin tektonische platen lijken te verschuiven, ontstaat ook ruimte voor nieuwe ontwikkelingen en initiatieven. Veel burgerinitiatieven zijn in tijden van crisis begonnen. Bezwarende factoren vormen de maatregelen vanuit de overheid: de ontmoeting, zo hard nodig voor een samenleving die vooruit wil komen of de crisis het hoofd wil bieden, is in hoge mate tot een minimum beperkt. Een minimale maatschappelijke energie en weerbaarheid is het gevolg.
Meer dan ooit zijn burgers aan zet om hun urbane wereld leefbaar te houden. De economische crisis waarin we nu belanden zal veel nieuwe behoeften voortbrengen, behoeften die niet meer door bepaalde bedrijven kunnen worden ingevuld. Mensen zullen elkaar moeten blijven ontmoeten. We moeten zoeken naar een balans tussen een gezonde en leefbare samenleving. Daarin kunnen buurttuinen (ontmoeting, voedsel en groen), lokale munt (stabiele lokale economie), sociale zorg (initiatieven tegen eenzaamheid) het verschil maken tussen een leefbare en onleefbare buurt.
Laten we nog even kijken naar een film uit 2016: ‘Tomorrow‘. Na 4 jaar nog net zo relevant als toen.
Er is dus hoop, maar dan moeten we wel onze angst van ons afschudden voor het virus. Wat met angst bevriest de samenleving en doen autonome processen hun verstorende werk.

Voor veel informatie en inspiratie verwijzen wij graag naar de LSA, vereniging van actieve bewonersgroepen door het hele land die zich inzetten voor hun buurt.

Bedrag € -