‘Landbouwbelang’: maatschappelijk fenomeen in Maastricht

Maatschappelijke energie in industrieel erfgoed

Wie aan Maastricht denkt, denkt niet direct aan industrie laat staan aan een eminente rol van de stad in de ontwikkeling van de industrialisering van Nederland. En daarmee zullen vele bezoekers aan Maastricht zich niet realiseren welke maatschappelijke kracht schuil gaat in een van de grote industriële monumenten van de stad: ‘Landbouwbelang’. Een kennismaking.

Herinneringen aan een roemrijk industrieel verleden

Door haar gunstige ligging nabij de Belgische stad Luik kon Maastricht de springplank worden voor de industrialisering van Nederland. Al vanaf 1830 vestigden zich glas- en aardewerkondernemingen in de stad en later in dezelfde eeuw de papierindustrie. In begin van de vorige eeuw volgde de staal- en cementindustrie. In 1939 begon aan de Maaskade aan de noordzijde van het oude centrum Maastricht de bouw van een nieuwe silo- en mengvoederfabriek.
Na amper 30 jaar viel in 1970 het doek voor het bedrijf, het kon op deze lokatie niet meer verder expanderen en leegstand volgde. Aankoop door een naastgelegen bedrijf rekte het voortbestaan, maar het pand werd uiteindelijk, na in 2002 te zijn gekraakt, aan de gemeente verkocht.
Wat restte was een indrukwekkende bouwwerk herinnerend aan het industriële verleden van Maastricht.

Fragmenten van het immense complex ‘Landbouwbelang LBB’ ©️

Een culturele vrijplaats

Vanaf 2002 gaven krakers het complex van kelders, silo’s, laadkranen en een heuse toren een nieuwe invulling als woon- en werkplek. Aanvankelijk leefden 4 krakers in het 11.500 m² metende complex. Maximaal zijn er 15 bewoners.
Gaandeweg ontstond een reeks van culturele en maatschappelijke initiatieven. Naast de groep krakers/bewoners ontstond rondom die initiatieven een grote groep vrijwilligers.

De aanblik van een ‘vervallen’ met graffiti opgesierd oud industrieel pand is voor de sommigen een baken van vrijheid, maatschappelijke betrokkenheid en cultureel experiment. Anderen daarentegen zien vooral een ongeorganiseerd pand dat beter naar de geschiedenisboeken kan worden verwezen.
Meermaals werden de meest prestigieuze plannen voor het terrein gelanceerd. Zo ontwierp Jo Coenen (een in 1949 in Heerlen geboren architect) een theater voor Joop van den Ende dat de vorm van een cruiseschip moest aannemen en precies op de plek van het ‘Landbouwbelang’ moest komen. Ondanks de hartstochtelijke steun van toenmalig burgermeester van Maastricht Gerd Leers, draaide het plan op niets uit. Het ‘Landbouwbelang’ kon weer opgelucht ademhalen.

Exporuimte, atelier en eetzaal in LBB. ©️

Verschillende toekomstvisies

Inmiddels schrijven we 2018 als duidelijk wordt dat de gemeente verder wil met de lokatie. Inmiddels is in voorgaande jaren veel geïnvesteerd om het omliggende gebied voor bezoekers aan de stad aantrekkelijker te maken. Daarin past voor sommigen de blik van een vervallen mengvoederfabriek niet. Bovendien ziet het college en een groot deel van de 16 partijen tellende gemeenteraad de mogelijke financiële opbrengsten bij verkoop van het terrein wel zitten. De gemeente heeft dan ook het voornemen om een tender uit te schrijven. Zonder woonbestemming kan het terrein toch al snel €4 miljoen opleveren, zo wordt geschat. Anderen dromen van €18 miljoen als de gemeente er een woonbestemming op vestigt. Maar ook hogere bedragen doen de ronde. Dat de huidige en nog komende historisch grote economische en wellicht maatschappelijke crisis alle gebruikelijk denkmodellen overhoop zal halen is nog niet in de gemeentelijke strategie verwerkt.
Inmiddels zijn in 2018 de vijf oude graansilo’s op de kade al door de gemeente verwijderd. Ze zouden in slechte staat zijn geweest en door de sloop is de kade beter bereikbaar voor publiek.

Ofschoon vanuit de politiek aan de gebruikers van het complex is voorgesteld om te komen met een eigen voorstel, blijken de bloedgroepen elkaar in de weg te zitten. Zo zijn de krakers als ‘oud gedienden’ diegenen met de oudste rechten. Bovendien zijn zij niet alleen gebruikers van het pand, maar ook bewoners. Sommigen wonen er al vanaf 2002. De meeste van hen willen er blijven wonen: het is er goedkoop, ook al ontbreekt het meeste conform dat een gemiddeld rijtjeshuis wel heeft. De zelf van restmaterialen tussen de betonnen steunbalken getimmerde onderkomens, zullen voor de doorsnee bezoeker spartaans aandoen. In de winter is het een kunst om het warm te houden, en buiten de eigen woonruimte is het in de winter in het immense pand ijzig koud. Bij een eventueel verdwijnen van het complex zal voor deze groep een alternatieve, minimaal vergelijkbare woonruimte, gevonden moeten worden.

Impressies van een cultuurplaats ©️

Dat ligt anders voor de groep vrijwilligers die de talrijke maatschappelijke en culturele initiatieven mede dragen. Voor hen is Landbouwbelang geen woonplek, maar ook voor hen moet bij een eventueel verdwijnen een passend alternatief van voldoende omvang gevonden moeten worden.
Het doel van alle betrokkenen is echter om op deze lokatie te blijven. Maar hoe doe je dat? Hoe onderhoudt je het omvangrijke pand op de lange termijn, hoe kun je de middelen vinden voor de noodzakelijke aanpassingen?
De visies in de verschillende groepen over de toekomst lopen uiteen. Een door de gemeente aangedragen bemiddelaar pendelde tussen de partijen om tot een eensluidende visie te komen.
Eind augustus 2020 vond een expositie plaats waarbij aan de hand van door studenten bouwkunde gemaakte visie-schetsen nagedacht werd over de toekomst de plek (zie foto onder). Hierbij werden de mogelijkheden van een samengaan van de vrijplaats, de woonfunctie, de maatschappelijke functies en mogelijke ideeën van belangstellende marktpartijen onderzocht.

De grote centrale hal ©️

Wat mag een samen-leven kosten

Inmiddels is oudste bewoner de leeftijd van 80 gepasseerd. Reijnder van Tijen heeft zijn leven gewijd aan ‘Demotech‘ een initiatief waarbij mensen uit minder technisch en economisch ontwikkelde landen leren van reeds gebruikte materialen nieuwe gebruiksvoorwerpen of installaties te maken. Daarnaast werken tal van vrijwilligers aan diverse maatschappelijke initiatieven zoals de ‘Foodbank‘, waarbij voor mensen met beperkte financiële middelen van door de markt overgebleven versproducten een gezonde maaltijd wordt bereid. Voor anderen met een kleine beurs is er de DoorGeefWinkel. Hierbij kunnen mensen artikelen die zij niet meer gebruiken afgeven en ruilen voor andere voorwerpen van boeken tot concrete gebruiksartikelen. In de Doorgeefwinkel hoeft niemand iets te ruilen of mee te brengen. Iedereen kan gewoon 5 artikelen gratis meenemen zonder tegenprestatie.

De plek ‘Landbouwbelang’ is voor veel groepen een thuis. Mensen met een beperkte draagkracht, vluchtelingen, jongeren, studenten. De groep die de plek aanspreekt is breed. De lokatie vult met haar talloze activiteiten de gaten die de samenleving in haar drang tot vermarkten, commercialiseren en bezuinigen op publieke voorzieningen al jaren heeft laten ontstaan. ‘Landbouwbelang’ geeft een niet direct zichtbare unieke smaak aan de stad. Het is de oorsprong van nieuwe maatschappelijke energie.

Helaas kan ook nu weer een gemeente de lokroep van het grote geld moeilijk weerstaan, wederom een grote kwetsbare groep in de kou zettend en opdrijven naar de volgende te gentrificeren lokatie. Kwetsbare groepen, economisch, maatschappelijk en cultureel, inzetten om de volgende afgekloven plek ‘op te leuken’ opdat over een aantal jaren weer door de markt en gemeente geld kan worden verdiend.

Maastricht mag de ambitie hebben een stad voor welgestelden te zijn of te worden, een gemeentelijke overheid is geen beursgenoteerde onderneming die vrij is haar ambities na te jagen als dat ten koste gaat van de groepen in de samenleving die rekenen op diezelfde overheid. Een overheid is er om iedere bewoner in de stad, rijk of arm, deel te laten nemen aan het maatschappelijke leven. Alleen op deze voorwaarde kan een stad een samenleving zijn, in plaats van een reeks winstgevende vastgoedprojecten.

Gezocht wordt naar maatschappelijk betrokken fondsen en ontwikkelaars die naast geld verdienen ook de samenleving verder willen helpen. Van de Maastrichtse politiek mag worden verwacht de randvoorwaarden te scheppen waaronder een nieuwe toekomst voor deze lokatie van maatschappelijke energie mogelijk wordt.

Impressies van het Landbouwbelang.

Meer informatie op landbouwbelang.org en stichting06.nl.

Bedrag € -