Hof van Cartesius, bouwen aan een andere stad

Hoe de 'hofdames' de stad Utrecht een circulair stedelijk cadeau geven

Hof van Cartesius, binnenstedelijk paradijsje in Utrecht. ©️

De ‘hofdames’ worden zij genoemd: Bianca Ernst, Charlotte Ernst en Simone Tenda. In oktober 2015 winnen zij de open oproep voor pioniers die samen met de gemeente de Utrechtse Vlampijpzone op de creatieve kaart willen zetten.
Het is inmiddels 5 jaar later en het Hof vlamt alsof het al decennia bestaat.

Een kort verslag van een wonderlijk project dat hoge ambities combineert met een Hollandse nuchterheid.

Ambitie dat talrijke hordes neemt

Op een smalle strook langs de spoorlijn Utrecht – Amsterdam vindt een bijzonder stedelijk experiment plaats. In het zogenoemde Werkspoorkwartier heerst een ongebruikelijk nieuw leven. Het gebied herbergt een rijk industrieel verleden van werkplaatsen van treinmaterieel en railvervoer. De magnifieke Werkspoorkathedraal herinnert daar in al haar glorie nog aan.

De weg naar de realisatie van de eerste fase was een lange en ingewikkelde. Talrijke hordes moesten worden genomen. Gemeentelijke goedkeuring, financiering en een onverwacht gemeentelijk voornemen om een coffeeshop in het gebied te vestigen. De ambitie om zoveel mogelijk circulair te bouwen bleek nog niet zo eenvoudig. Maar een blik in de rondte overtuigt al snel: veel bouwwerken bestaan uit materialen die in het Hof een tweede leven krijgen.

Circulair, maar nu waargemaakt

De term ‘circulair’ wordt te pas en onpas gebruikt door bedrijven die graag mee willen liften op de ‘groene golf’. Veel bedrijven gebruiken de term al bij de geringste aanpassingen aan hun product of productiewijze.
Echt circulair zijn is een ander verhaal.
Tijdens een rondleiding is snel te zien dat de lokale bouwmarkt geen goede zaken doet met Hof. Vrijwel alles wat je ziet bestaat uit gebruikt materiaal. De houten wanden en tussenvloeren, de ramen en kozijnen, zelfs de basisvloeren zijn onmiskenbaar gebruikt.

Ik kan mijn ogen niet geloven als ik de vloer van een van de in aanbouw zijnde panden zie: ik zie de witte opstaande blindengeleide strepen van een stationsperron. En inderdaad daar liggen ze, een grote stapel betonnen delen van een voormalig treinperron. Hoeveel reizigersvoeten hebben daar niet in weer en wind op de vertraagde trein staan wachten?
De NS lijkt een hofleverancier, want ik ontwaar ook een grote stapel ramen, ramen uit een trein wel te verstaan. Misschien heb ik wel door een van deze ramen dromerig naar buiten gestaard, op weg van Utrecht naar Amsterdam, de plek van het Hof achteloos passerend.

We ontmoeten een beginnend architect uit Italië. Hij heeft zich aangepast aan een totaal andere werkwijze. Waar een architect bij traditionele bouw zijn ontwerp met een oneindige keuze aan materialen vorm kan geven, is dat bij circulair bouwen geheel anders. Immers, gebruikte bouwmaterialen zijn nog niet zo eenvoudig te vinden. En je moet het doen met wat je wel hebt kunnen vinden, al zijn dat treinramen of oude perrons. Past het allemaal wel? Wat als je net te kort komt van een bepaald materiaal? Hoe pas je je ontwerp dan aan? De ervaring leert dat de bouw soms aan de tekening vooraf gaat. Als de verschillende materialen blijken te passen, wordt soms achteraf het ‘ontwerp’ gemaakt. Dat vergt een totaal andere mindset van de ontwerpend architect.

Het Hof groeit verder

Het is een mooie doordeweekse avond in juni 2020. Nederland is nog in de ban van het virus dat de samenleving voor maanden heeft ontregeld. Eenmaal binnengestapt bij het Hof van Cartesius heerst een ander virus: een energie om zelf en vooral ‘anders’ stad te maken. Je waant je in Berlijn, al vindt niet iedereen dat een passende vergelijking, immers dit initiatief is spectaculair van zichzelf.

Ik ben met anderen uitgenodigd om met ‘de hofdames’ mee te denken over de volgende fase. Het project in zijn huidige omvang is al indrukwekkend genoeg, maar de dames zijn nog niet uitontwikkeld. Een tweede fase staat in de steigers.

Centraal staat de vraag hoe je het project voor de lange termijn borgt. Hoe kun je ervoor zorgen dat het project een lange en financieel duurzame toekomst krijgt?
Hoe organiseer je zo’n groot initiatief als het almaar verder groeit. Met nu al zo’n 40 participanten/huurders in de coöperatie is het al een hele opgave lijn te houden in de veelheid aan ideeën, visies en belangen. Als met de realisatie van de tweede fase het aantal verdubbelt, is wellicht een aanpassing van de organisatievorm wenselijk of zelfs noodzakelijk.

Wie herkent zijn oude perron? ©️
Werken op perron 2. ©️
Ooit door deze treinramen gekeken? ©️
Het tweede deel van het project in aanbouw. ©️

Het lef om grond te kopen

En daar sta je dan voor de keuze om grond te verwerven voor de tweede fase.
Hoe doe je dat eigenlijk? Hoe kom je aan zoveel geld?
Daarvoor bestaat sinds kort het Stadmakersfonds. Het fonds heeft tot doel om alternatieve stadsprojecten aan kapitaal te helpen. En dat niet alleen. Het fonds adviseert ook bij de complexe vraagstukken die bij een serieus alternatief stadsproject komen kijken. En die zijn talrijk. Het Stadmakersfonds begeleidt initiatieven ook in het professionaliseren van de businesscase en legt de verbinding tussen de wereld van kapitaalverstrekkers en die van de stadmakers. Twee werelden die elkaar niet direct verstaan.

Voor het fonds is het Hof van Cartesius de eerste case. Door een revolverende investering in het fonds van de provincie Utrecht is deze start mogelijk gemaakt.
Het is nu zaak dat ook privaat kapitaal wordt aangetrokken. Het fonds is verre van een door liefdadigheid gedreven organisatie. Met passie voor de maatschappelijke waarde van dit soort stadsprojecten steunt het de stadmakers, maar het moet wel gaan om een gezonde financiële case. Bij het verstrekken van leningen wordt rendement gemaakt, maar met mate. En belangrijker het rendement gaat niet naar aandeelhouders, maar naar nieuwe projecten.

Vooralsnog werkt het Stadmakersfonds alleen in de provincie Utrecht maar wil haar vleugels in heel Nederland uitslaan. Het is daarbij van belang dat gemeenten en provincies uit andere delen van het land aanhaken en het fonds een financiële kickstart geven om ook elders stadmakers met maatschappelijke meerwaarde een duurzame toekomst te geven.

Charlotte Ernst leidt het Stadmakersfonds rond. ©️
Jan-Jaap Gerritsma en Simone Tenda trekken de fles open op de grondaankoop. ©️

Moedige bestuurders gezocht

De zon heeft de afgelopen maanden ongebruikelijk veel geschenen. De natuur leek ons te willen compenseren voor de misère die wij op dat moment doormaakten. Nu het virus zich afzijdig houdt kondigt zich onvermijdelijk een grote economische crisis aan waarvan de omvang nog niet is in te schatten.
De crisis heeft velen doen beseffen dat ons leven vol verspilling van materiaal, uitputting van de aarde, vervuiling van ons milieu, uitbuiting van arme landen, koloniale exploitatie van hun bronnen en ons op ‘eeuwige’ groei gebaseerde economie, niet langer houdbaar is.

Het Hof van Cartesius en het Stadmakersfonds laten zien dat het anders kan en anders moet. Een oproep aan onze bestuurders en politici van gemeenten, provincies en landelijke overheid om moed te tonen en nu serieus werk te maken van een andere wereld, een wereld niet alleen voor onszelf, maar ook voor de generaties na ons.
We moeten niet op weg naar smart cities, maar naar smart citizens. Mensen maken de stad. Aan bestuurders om de talrijke initiatieven in buurten, dorpen en steden royaal te ondersteunen.
De tijd is voorbij dat mooie duurzaamheidsnotities nog het verschil maken.
De tijd van handelen is gekomen. Bestuurders pak de handschoen op!

Meer informatie

De hofdames zijn: Bianca Ernst (zakelijk leider / penningmeester), Charlotte Ernst (creatief leider / voorzitter) en Simone Tenda (PR & marketing / secretaris).

Het LinkedIn-bericht over de aankoop met het Stadmakersfonds.

De website van het Hof van Cartesius

De uitzending van Pakhuis de Zwijger over het Stadmakersfonds

Meer informatie over het Stadmakersfonds

Buurman Utrecht werkplaats en bouwmarkt voor hergebruik van materialen

Op onderstaand kaartje is het Hof van Cartesius te vinden direct aan het NS-station Zuilen.


Grotere kaart bekijken
Bedrag € -