De verstilde stad anno 2021

Het wordt een bijzonder jaar, dat 2021. Een uitdagend jaar, zeker ook de ingrijpende gebeurtenissen die regeringsleiders en andere invloedrijke instituties hebben aangekondigd. Voor welke uitdagingen staan onze steden in 2021? Kan de stad haar aantrekkingskracht behouden of willen we liever ‘in the middle of nowhere’ wonen, ‘off-the-grid’ en onze eigen groenten verbouwen? Een voorzichtige verkenning.

De lokroep van het groen

Ze reisde de hele wereld rond, precies zoals haar programma heette: ‘naar het einde van de wereld’. En toen kwam het virus. Grenzen gingen dicht, vliegtuigen bleven aan de grond. Floortje Dessing zag haar wereld in korte tijd krimpen tot de eigen landsgrenzen. Als fervente stadsbewoner van Amsterdam, zag ze de stad verstillen: overal mensen-scheidende regels, beperkingen, pijlen, stickers, verboden, geboden, gesloten cafés, restaurants, theaters in crisisstemming, lege festivalterreinen. Mondkapjes in bussen, trams, op ponten over het IJ. De stad veranderde in een staat van bevriezing, verstilling. Is het hierom dat de urbane Floortje besloot haar urbane omgeving te verruilen voor een iets minder dynamische omgeving: het Noord-Hollandse Velsen?

Floortje is daarmee niet de enige. Uit een recente peiling van de NVM-Makelaars zou 12% van de 1.100 ondervraagden uit de stad willen vertrekken. Daar komt 5% bij als de situatie van voortdurende sluiting van vermaakplekken zoals de horeca, festivals, concerten en cultuurcentra ook in 2021 niet verandert. Nu het uitgangsleven tot stilstand is gebracht valt een van de argumenten om in de stad te wonen weg. De levendigheid van de horeca, de laatste films zien, naar de opera gaan, een concert, het lijkt verder weg dan ooit. Honderdduizenden moesten van hun huis een werkplek maken. Velen die in de stad met een knus appartementje uitkwamen, want om de hoek was volop horeca om er even uit te zijn, zien nu dat het huis ineens te klein is om de hele dag rustig te werken. Als dan ook je partner nog thuis is, en de kinderen, wordt een kantoor aan huis ineens een uitdaging. Rustig de talrijke beeldvergaderingen bijwonen met jengelende kinderen op de achtergrond is stressvol.

In het buitenland is het niet veel anders. Zo blijkt uit onderzoek van onderzoeksbureau PEW Research dat eenvijfde van de Amerikanen tijdens de Covid-periode is verhuisd naar een minder verstedelijkt gebied of iemand kent die dat heeft gedaan. Vooral de rijkeren wijken uit naar groenere zones rond de stad. Opvallend is dat ook jongeren de benen nemen. Onder de genoemde redenen worden genoemd het sluiten van de universiteit, verlies van een baan, liever dicht bij de familie zijn.

Zolang de maatregelen, die niet onomstreden zijn, burgers zo diep blijft verdelen kan er van de noodzakelijke vernieuwing amper sprake zijn.

URBAN INSPIRATION

De groene stad

Terwijl groepen in de stad overwegen het groen op te zoeken en te verhuizen naar meer lommerrijke gebieden, versnellen de steden zelf ook de vergroening. Grijs wordt groen, rijweg wordt fietspad. Elke noemenswaardige grote stad zoals New York, Istanbul, Parijs, Berlijn of Londen hebben in ijltempo straten omgebouwd, al dan niet tijdelijk, tot fietsstraat. In Berlijn is het fietsverkeer met 18% toegenomen en is het ruime Tempelhof geliefd bij fietsers. De ruimte lokt en de mondkapjes in het openbaar vervoer stoten sommigen af.
Zelfs lijkt de aanleg van nieuwe parken een hoge urgentie te hebben gekregen, zoals in Istanbul. In heel Turkije zijn maar liefst 207 parken in aanleg.
Zoals bij veel verschijnselen tijdens deze Coronatijd, waren veel trends al aanstaande of gaande. De crisis rondom het virus versnelt echter deze trends.

In de eerste maanden van het virus, toen steden wereldwijd in lock down gingen, overviel velen de constatering dat de luchten boven zwaar vervuilde steden opklaarden. In China wordt het jaarlijkse aantal doden ten gevolge van luchtverontreiniging geschat op 1 miljoen met een jaarlijkse kostenpost van €35 miljard. Ter vergelijk zouden 5.000 Chinezen aan de Covid-virus zijn gestorven. Ook de normaal zwaar vervuilde luchten boven Noord-Italië wonnen aanzienlijk aan kwaliteit. Het laat zien dat wat we al wisten: de menselijk activiteit is de belangrijkste bron van vuile lucht en water. En dat de slechte luchtkwaliteit het verloop van Covid in die vervuilde regio’s aanzienlijk heeft versneld (want een longaandoening) maakt dat de noodzaak voor een schoner woonmilieu geen overbodige luxe is.

Desintegratie van de stad

Een stad van enige omvang is een complex systeem. Zonder bijzondere verstoringen zoekt de stedelijk dynamiek steeds op natuurlijke wijze een nieuwe balans. De stad deint voortdurend, als een onrustig water, mee met de steeds veranderende behoeften van haar inwoners. Sommige huizen blijven leeg omdat de wensen zijn veranderd, voor andere huizen staan belangstellenden te dringen. Straten worden afgesloten voor autoverkeer, nieuwe routes ontstaan met de daarbij behorende opstoppingen. Winkels sluiten waar de klandizie verhuist, elders openen anderen nieuwe formules.
De huidige crisis heeft echter bepaalde activiteiten onderdrukt of zelfs compleet tot stilstand gebracht. Ander zaken raakten in een stroomversnelling. De veranderingen in de stad verlieten hun spoor van geleidelijkheid en gingen over op schoksgewijze veranderingen.

Naast de harde kant van een stedelijk systeem, haar logistiek, is een stad ook een reeks van waardenstelsels. Zo zijn er wijken met veel bewoners met een allochtone achtergrond met een eigen set van normen en waarden ten aanzien van familiebanden of activiteiten in de openbare ruimte. In bij studenten populaire buurten gelden weer andere waarden, vaak te zien aan het type horeca, de aanwezigheid van bepaalde openbare voorzieningen. Wijken verschillen maar toch veranderen constant, zij het geleidelijk.

‘Het is duidelijk dat de wereld zich, over de coronacrisis heen, moet voorbereiden op de mogelijkheid van een volgende pandemie of een andere externe schok.’

Troonrede 2020

Discussies over BLM, zwarte piet, klimaat verdeelden de samenleving al hevig. Met de komst van het virus blijkt er een nieuw debatthema te zijn dat meer dan welk andere onderwerp ook de geesten splijt. In afwijking van veel van de andere discussiethema’s raakt het virus diepere niveaus van ons mens zijn. Het gaat over gevoelens van angst, kwetsbaarheid, loyaliteit aan autoriteit. Aspecten van het mens zijn die hun basis vinden in opvoeding en ervaringen in de jeugd. Het doorbreekt politieke verbanden, verenigingen, vriendschappen, buren en zelfs relaties. Met de ingevoerde maatregelen ter bestrijding van het virus zijn tokens in het publieke domein ontstaan die ons voortdurend herinneren aan onze stellingname en aan de verschillen hierover met anderen om ons heen. Het doet vreemden elkaar aanspreken, soms vriendschappelijk maar vaak ook intimiderend of gewelddadig.

Maatregelen ontmoedigen elke groepsontmoeting of verbieden ze zelfs. Het haalt de samenhang uit het sociale weefsel van de stad. Koren, sportclubs, belangenclubs, ontspanningsverenigingen, buurtinitiatieven, ze lijden zwaar onder de huidige maatregelen. De uitwerking op de samenhang van de stad als een verband van complexe sociale systemen is verwoestend.
Het door de koning tijdens de Troonrede aangekondige onheil die in 2021 wordt verwacht (of staat gepland) voorspelt niet veel goeds voor de stad als vrijplaats en broedplaats van nieuwe ideeën, ontmoeting en verbinding.

Naar een nieuwe afweging

Nederland is het land van het telkens afwegen van kosten en baten. We zullen dan ook snel een nieuwe balans moeten vinden tussen bestrijding van het virus en het behoud van een goed functioneren als samenleving. De aandacht moet van het virus naar een nieuwe inrichting van onze economie, die meer mensen gelukkig maakt en minder beslag legt op onze aarde. Zolang de maatregelen, die niet onomstreden zijn, burgers zo diep blijft verdelen kan er van de noodzakelijke vernieuwing amper sprake zijn.
Het vertrek van kansrijke groepen zoals zij met een goed gevulde portemonnee en hoogopgeleide jongeren, haalt de toekomst uit de stad. Nu CNN ineens over ‘het verval van Amsterdam‘ schrijft, wordt het tijd het roer snel om te gooien om steden als Amsterdam niet terug te brengen naar de deplorabele staat van de jaren tachtig van de vorige eeuw.

Bedrag € -

Foto’s van lock downs in Europa

Foto boven: Image by StockSnap from Pixabay
Foto onder: Image by wal_172619 from Pixabay